Hoofdletsel

De inwerking van mechanische krachten op het hoofd kan letsel veroorzaken. De ernst van het hoofdletsel kan variëren van een beperkt letsel van de schedel en de hoofdhuid (schaafwond, buil), tot een breuk in de schedel en een beschadiging van de hersenen . Een klap die het hoofd een draaiende beweging laat maken, of een klap waardoor het hoofd snel van voor naar achter beweegt kan nog eerder hersenletsel veroorzaken. Ook de whiplash valt in deze categorie.
Dergelijk letsel kan ontstaan bij plotseling remmen en optrekken bij auto-ongelukken, maar ook bij bokswedstrijden, bij kopduellen tijdens voetbal of door een hockeybal op het hoofd.

Hersenletsel kan verschillende vormen aannemen. Zo kan er sprake zijn van:

- een hersenschudding, het gevolg van een tijdelijke of langdurigere belemmering van het functioneren van de zenuwcellen (neuronen) van de hersenen:

• een commotio cerebri genoemd als er kortdurend bewustzijnsverlies (minder dan 15 minuten) en kortdurend geheugenverlies is (minder dan 60 minuten);
• een contusio cerebri genoemd bij ernstigere gevallen (respectievelijk meer dan 15 minuten en meer dan 60 minuten).

- een hersenlaceratie, waarbij de hersenen ruw gescheurd worden;
- epidurale of subdurale bloedingen, waarbij een bloeding optreedt tussen het hersenvlies en de schedel (epiduraal hematoom) of onder het hersenvlies (subduraal hematoom). De hersenvliezen (meninges) bedekken de hersenen;
- een bloeding direct in het hersenweefsel. Dit heet een hersenbloeding.

De klachten zijn afhankelijk van het soort letsel:

• De kenmerken van een hersenschudding zijn tijdelijk verlies van het bewustzijn, hoofdpijn en vaak verlies van de herinneringen aan het ongeluk (amnesie). Daarnaast kunnen ook misselijkheid en braken optreden. Een patiënt met een hersenschudding kan verward en suf zijn, en problemen hebben met lopen.
• Hersenlaceratie (-verscheuring) kan leiden tot langdurigere bewusteloosheid.
• Een patiënt met epidurale of subdurale bloedingen kan hoofdpijn hebben, verward raken, toevallen krijgen, suf worden en moeite met bewegen of spreken hebben in de eerste uren na het ongeval. Uiteindelijk kan hij in coma raken.
• Iemand met een hersenbloeding kan een verlaagd bewustzijn hebben of bewusteloos zijn. Eén of meerdere armen of benen kunnen verlamd raken, de mondhoek kan afhangen en de patiënt heeft soms moeite met praten of kan niet meer op woorden komen. Tevens ziet hij soms dubbel. Daarnaast heeft de patiënt meestal hoofdpijn en is hij misselijk en braakt.

Letsel aan de hoofdhuid leidt tot een bloeding, die in bepaalde gevallen hevig kan zijn. Aan een ernstig schedelletsel moet gedacht worden als er blauwe plekken rond de ogen zijn (ogen als een wasbeer) of als er bloed en/of heldere vloeistof (CSF, Hersenvocht) uit een oor of de neus komt. Mensen met schedelletsel kunnen daarnaast klagen over verlies van het reukvermogen, problemen met zien (dubbel zien of blindheid) en verlamming van de aangezichtsspieren.
Voor alle klachten geldt dat deze ook na een bepaalde tijd na het ongeval pas kunnen openbaren.

Bij elk hoofdletsel is het van het grootste belang deskundige medische hulp in te roepen. Dit geldt ook wanneer er geen sprake is van klachten als bewusteloosheid, sufheid of andere beschreven klachten.

U kunt op vele manieren helpen wanneer een persoon hoofdletsel heeft opgelopen:

• Probeer in geen geval de persoon te verplaatsen. Mensen met hersenletsel kunnen ook letsel aan de ruggengraat hebben, en elke beweging kan het ruggenmerg beschadigen. Dit kan tot verlamming leiden.
• Oefen geen druk uit op de plaats van de bloeding. Dit zou eventueel onderliggend schedelletsel verergeren. Leg in plaats daarvan voorzichtig een schone doek of een ijskompres op de plaats van de bloeding.
• Bel 112, zodat het ambulancepersoneel de patiënt zo snel mogelijk naar het ziekenhuis kan vervoeren.
• Probeer vervolgens zo goed als mogelijk een beschrijving te maken van het ongeval, deze beschrijving is van belang bij het stellen van de juiste diagnose.

Wanneer u zelf hoofdletsel hebt opgelopen, gelden dezelfde regels als hierboven: beweeg u niet, oefen geen druk uit op de wond, en vraag iemand 112 te bellen. Eet of drink niets, ook geen water, totdat u hiertoe uitdrukkelijk toestemming krijgt van de arts.

De arts bepaalt de aard en de ernst van het letsel meestal aan de hand van het verslag van het ongeluk door de patiënt en een lichamelijk onderzoek. Daarnaast kan een röntgenfoto van de schedel worden gemaakt, of kunnen er scans, zoals een CT-scan of een MRI-scan worden gemaakt.
De behandeling is afhankelijk van het soort letsel en de ernst ervan. Bij een wond aan de hoofdhuid kan meestal worden volstaan met hechtingen, terwijl bij hersenletsel medicatie nodig kan zijn om de zwelling van de hersenen waarmee het letsel gepaard gaat, te verminderen. Daarnaast kan een chirurgische ingreep noodzakelijk zijn, vooral bij patiënten met schedelletsel, epidurale en subdurale bloedingen.

Het herstel van de patiënt is afhankelijk van het type en de ernst van het letsel, maar ook van de tijd tussen het ontstaan van het letsel en de behandeling. Patiënten met alleen een hoofdwond genezen over het algemeen snel en zonder problemen, de prognose voor patiënten met hersenletsel is echter afhankelijk van meerdere factoren. De verschijnselen van een hersenschudding verdwijnen na een paar weken, terwijl bij patiënten met een hersenkneuzing (contusie) of een hersenbloeding problemen kunnen blijven bestaan.

Het voorkomen van een ongeval zal zeker niet altijd kunnen, wel kunt u door voorzichtig en oplettend te zijn het risico verminderen. Let goed op waar u mee bezig bent en probeer op de omgeving te anticiperen. Goed geconcentreerd zijn helpt hierbij.

Overige adviezen:

• Ga goed voorbereid op pad. Zorg dat u goed voorbereid begint aan een activiteit, zorg dat u de activiteit aan kunt zodat u ook naar het einde toe nog geconcentreerd kunt zijn en dat uw conditie voldoende is.
• Zorg voor goed materiaal. Als u materiaal nodig heeft bij een activiteit zorg dan dat dit goed onderhouden en geschikt is. Een goede fiets is een voorbeeld maar ook een goede klimuitrusting bijvoorbeeld.
• Draag een helm. Bij risicovolle activiteiten of bij activiteiten waarbij u zich in het verkeer, een drukke skipiste of een sportveld bevindt kan het verstandig zijn een helm of gezichtsbescherming te dragen. Dit geldt voornamelijk voor activiteiten waarbij u zelf een hoge snelheid haalt, bijvoorbeeld skiën, wielrennen en skeeleren. Een valpartij zit vaak in een klein hoekje waar u zelf niets aan kunt doen, een helm kan dan de gevolgen beperken. Ook activiteiten waarbij met een harde bal gespeeld wordt (hockey, honkbal) behoren hierbij.

Om het risico verder te voorkomen zijn verbeteringen in de techniek aan te bevelen, een betere regelgeving bij verschillende activiteiten en een grotere bewustwording van de risico’s en gevolgen van (ernstig) hoofdletsel.

Informatie over hersenen en hoofdletsel op sportzorg.nl
www.sportzorg.nl

(Engels) Informatie van de National Library of Medicine (USA)
www.nlm.nih.gov (Head Injury, augustus 2007)

(Engels) Informatie van de National Institute of Neurological Disorders and Stroke over traumatische hoofdletsel (USA)
www.ninds.nih.gov (Traumatic Brain Injury Information Page, 2007)

Allen, C.M.C., Lueck, C.J. 1999, 'Diseases of thenervous system', in Davidson's Principles and Practiceof Medicine, eds C. Haslett, E.R.E. Chilvers, J.A.A. Hunter, &N.A. Boon, Churchill, Livingstone, London.

Clarke, C.R.A. 1999, 'Neurologicaldisease', in Clinical Medicine, eds P. Kumar & M. Clark,Harcourt Publishers Limited, Edinburgh, London.

Signorini DF & Alderson P.'Therapeutic hypothermia for head injury' (CochraneReview) in The Cochrane Library, 3, 2001. Oxford: UpdateSoftware.

Rossor, M.N. 2000, 'The Dementias',in Neurology in Clinical Practise eds W.G. Bradley, R.B. Daroff ,G.M. Fenichel & C.D. Marsden, 3rd ed., Butterworth-Heinemann,London.