Geel zien

Bilirubine is de stof die de gele verkleuring van de huid en slijmvliezen veroorzaakt. Bilirubine is een stof die vrijkomt bij de afbraak van rode bloedcellen. Vanuit de baarmoeder heeft een baby veel meer rode bloedcellen dan een volwassene en bovendien leven de rode bloedcellen veel korter dan bij ons. Kortom er is een heel hoge afbraak van rode bloedcellen en bij deze afbraak komt de bilirubine vrij. Bilirubine is niet oplosbaar in water en kan dus niet via de urine of ontlasting worden uitgescheiden. Eerst moet de lever de bilirubine zo omvormen dat het wel in water oplosbaar wordt. Als dit is gebeurd, wordt het via de gal afgegeven aan de darmen waar het grotendeels via de ontlasting het lichaam verlaat. Omdat de lever van de pasgeborene nog niet helemaal rijp is, kan hij al die bilirubine niet verwerken. Daardoor blijft er vrij veel bilirubine in het lichaam achter wat via het bloed terechtkomt onder de huid en in de slijmvliezen. Dit geeft dus de gele kleur van de baby.

Ongeveer 50% van de pasgeborenen wordt binnen de eerste week in meer of mindere mate geel. Geelzucht die begint tussen de tweede en vijfde dag noemen we fysiologische, of normale, geelzucht. Dit geel zien is van tijdelijke aard en verdwijnt meestal binnen enkele dagen weer, hoewel kinderen die borstvoeding krijgen wat langer (soms wel enkele weken) geel kunnen blijven.
Bij normale geelzucht is de baby meestal op zijn geelst tussen de 3e en 5e dag, daarna neemt het langzaam maar zeker af.
Normale geelzucht bij pasgeborenen is ongevaarlijk en heeft geen rest verschijnselen, vooropgesteld dat de bilirubineconcentraties niet tot gevaarlijke hoogtes stijgen.
De kraamverzorgster en verloskundige zullen de kleur van de baby goed in de gaten houden. Daarnaast is ook de conditie van de baby van belang. Want hoewel we dit fysiologische geelzucht noemen is het wel belangrijk dat de baby niet al te geel wordt.

Een te hoge concentratie van bilirubine in het bloed kan in de hersenen van de baby slaan en schade veroorzaken.
Belangrijke punten waar de verloskundige op let, als je baby geel is, zijn:

• is de baby alleen in zijn gelaat geel of over het hele lichaam;
• zijn het oogwit en de slijmvliezen in de mond ook geel;
• is de baby verder goed alert en drinkt hij goed;
• heeft de baby voldoende poepluiers;
• hoe geel is de baby.

Al deze punten zijn van belang om te beoordelen of het geel zien nog steeds valt onder de norm fysiologisch, dus normaal. Als je verloskundige twijfelt, zal ze het bloed van de baby laten onderzoeken op de concentratie van bilirubine.
Meestal zal iemand met de baby naar het ziekenhuis gaan (sommige verloskundigen prikken thuis en brengen het bloed dan naar het laboratorium). Daar wordt dan wat bloed afgenomen van de baby en dit wordt onderzocht op de concentratie bilirubine in het bloed. Er kunnen dan een aantal dingen gebeuren:

• de concentratie is normaal, de baby mag gewoon meer mee naar huis en hoeft niet terug te komen;
• de concentratie is wel hoog, maar niet te hoog. De baby mag mee naar huis, maar moet de volgende dag weer geprikt worden om te controleren of de concentratie bilirubine binnen de normen blijft. Als de volgende dag de concentratie gestegen is, maar nog wel binnen de normen blijft, mag de baby mee naar huis maar moet de dag erna weer geprikt worden. Als de concentratie de volgende dag niet gestegen, of zelfs gedaald, is, dan hoeft de baby niet opnieuw geprikt te worden;
• een enkele keer kan het voorkomen dat de concentratie bilirubine zo hoog is dat de baby behandeld moet worden. In de meeste gevallen zal de baby dan enkele dagen worden opgenomen in het ziekenhuis en onder de blauwe lamp worden gelegd. Dit blauwe licht zorgt ervoor dat de bilirubine makkelijker wordt omgezet in de stof die via de ontlasting kan worden uitgescheiden.

Zoals al eerder gemeld wordt ongeveer 50% van de baby's in meer of mindere mate tussen de 2e en 5e dag geel. Om te voorkomen dat je baby te geel wordt, kun je een aantal dingen doen:

• Leg je baby zoveel mogelijk in indirect zonlicht. Plaats het wiegje of bedje dus voor een raam waar zoveel mogelijk licht door binnenkomt. Zonlicht breekt bilirubine in de huid af. Leg de baby alleen met een luier aan voor het raam, hierdoor komt er zoveel mogelijk zonlicht op zijn huidje en kan de bilirubine beter worden afgebroken. Zorg er wel voor dat het kamertje lekker warm is anders kan de blote baby zich niet op temperatuur houden. Let op: leg je baby nooit buiten in de directe zon in verband met snel verbranden van de tere babyhuid.
• Voed zo vaak mogelijk. Als je borstvoeding geeft, probeer de baby dan minimaal iedere 2 uur aan te leggen. Door veel voeding aan te bieden krijgt de baby meer ontlasting. Omdat bilirubine vooral met de ontlasting wordt uitgescheiden, kun je hierdoor voorkomen dat het bilirubinegehalte verder stijgt. Onderzoek heeft uitgewezen dat baby's die vaker borstvoeding krijgen, lagere bilirubineconcentraties hebben. Als de baby goed aan de borst drinkt, is het verstandig om de tweede borst pas aan te bieden als de eerste borst goed is leeggedronken. Juist in de achtermelk zit veel vet. Vet stimuleert de ontlasting waardoor het bilirubine sneller wordt afgevoerd. Ook al is de baby slaperig, probeer hem iedere 2 uur wakker te maken en te stimuleren tot het drinken aan de borst. Onderzoek heeft uitgewezen dat baby's die maar 6 voedingen of minder per dag krijgen een hogere concentratie bilirubine in het bloed hebben.
• Voed vanaf dag 1 zoveel mogelijk om geelzucht te voorkomen of beperken. Als de baby vanaf dag 1 niet voldoende colostrum binnenkrijgt, zal hij het meconium (de eerste zwarte ontlasting) minder snel kwijtraken. Het bilirubine wat in het meconium zit, kan dan geresorbeerd worden (terugkomen in het lichaam) en zo bijdragen aan hogere bilirubineconcentraties in het bloed.
• Geef geen water bij. Van oudsher is men geneigd om water bij te geven aan baby's die geel worden. Men dacht namelijk dat het geel zien zou verminderen als de baby meer zou gaan plassen. Maar dit is zeker onjuist. Maar 2% van de bilirubine wordt via de urine uitgescheiden en 98% via de ontlasting! Door water bij te geven, zal de baby minder goed aan de borst drinken of zijn flesje legen, de maag is immers al gevuld met water. Hierdoor zal de ontlasting minder vaak zijn en het bilirubine dus minder goed worden uitgescheiden. Weiger dus absoluut als iemand aanraadt om je baby water te geven als hij geel ziet!

Als je baby binnen de eerste twee dagen al geel wordt, is er vaak sprake van pathologische geelzucht.
Pathologische geelzucht kan worden veroorzaakt door:

1. een aandoening waarbij er een verhoogd aanbod is van bilirubine;
2. een aandoening waarbij de lever het normale aanbod van bilirubine niet kan verwerken;
3. een aandoening waarbij het bilirubine vanuit de darmen weer wordt teruggevoerd in het bloed in plaats van uitgescheiden via de ontlasting.

Ad 1) Ziekten of aandoeningen waarbij er een verhoogd aanbod van bilirubine is, zijn o.a.: Rhesus en ABO antagonisme en irregulaire antistoffen. Hierbij is er sprake van een conflict tussen het bloed van de moeder en het bloed van het kind. De moeder heeft hierbij antistoffen gevormd tegen het bloed van het kind en deze antistoffen zijn via de placenta bij de baby gekomen. De antistoffen breken het bloed van de baby af. Hierdoor is er een versnelde afbraak van rode bloedcellen en komt er dus extra veel bilirubine vrij. Deze aandoeningen komen tegenwoordig weinig meer voor. Op rhesus antistoffen wordt immers gecontroleerd in de zwangerschap en is er anti D voorhanden om dit probleem te voorkomen. ABO antagonisme is een zeldzame aandoening, toch zal hier altijd aan gedacht worden als de baby binnen 24 uur geel wordt. Vaak zijn wisseltransfusies bij de baby nodig om het bloed van de baby weer in orde te krijgen.
Ook bij een vacuümverlossing zie je vaak dat de baby sneller en erger geel wordt. Dit wordt veroorzaakt door de bloeduitstorting die zit op de plaats waar de vacuümpomp heeft gezeten. Bij een bloeduitstorting is er sprake van een groot aantal rode bloedcellen wat moet worden opgeruimd en hierbij stijgt dus ook de concentratie van bilirubine. In dit geval is de baby dus wel heel vroeg geel, maar is er geen sprake van een achterliggende ziekte of aandoening. Vaak kan dit thuis worden aangezien en hoeft er geen vervolgonderzoek plaats te vinden (zie fysiologische geelzucht).

Ad 2) Bij bepaalde infecties, stofwisselingsproblemen of ziekten waarbij er een tekort is aan het leverenzym, werkt de lever niet voldoende om bilirubine om te zetten in een vorm die via de ontlasting kan worden uitgescheiden. In dit geval zal de infectie, de stofwisselingsziekte en de afwijking aan de lever behandeld moeten worden naast het verlagen van het bilirubinegehalte. Het heeft immers weinig zin om alleen het bilirubinegehalte te verlagen als de oorzaak van de stijging niet wordt opgelost.

Ad 3) bij aandoeningen waarbij er bijvoorbeeld een obstructie is in het maag-darmkanaal kan bilirubine niet worden afgevoerd via de ontlasting of in andere gevallen niet via de gal in de ontlasting kunnen komen. Het bilirubine zal in die gevallen weer door het bloed uit de darmen worden geresorbeerd, waardoor de concentratie van het bilirubinegehalte in het bloed stijgt.
Als je baby binnen 24 uur geel wordt, moet er altijd een afspraak met de kinderarts gemaakt worden (de uitzondering hierop is als de baby geel wordt als hij een bloeduitstorting heeft bijvoorbeeld ten gevolge van een vacuümverlossing). Hij zal dan onderzoek gaan doen om te achterhalen wat het achterliggende probleem is waarom de baby zo vroeg geel wordt. Meestal zal de baby hiervoor worden opgenomen in het ziekenhuis.