Oedeem

Oedeem is de aanwezigheid van vocht op plaatsen in het lichaam waar vocht normaal niet of nauwelijks aanwezig is. Er kan in één bepaald deel, één orgaan of over het hele lichaam sprake zijn van oedeem. Oedeem is te herkennen aan het kuiltje dat achterblijft als er gedurende tien seconden met de duim druk is uitgeoefend op gezwollen weefsel.

In een gezond lichaam is een bepaalde hoeveelheid circulerend water (ongeveer 60% van het lichaamsgewicht bestaat uit water) verdeeld over het hart, de lever, de nieren, de longen, het bloed en de ruimten daartussen. Oedeem kan het gevolg zijn van een algemene, interne aandoening, zoals een verminderde pompfunctie van het hart, een verminderde nierfunctie, minder eiwitten in het bloed, leverziekten of zwangerschapsvergiftiging. Ook kan oedeem het gevolg zijn van een plaatselijke aandoening, zoals een verstopte ader (trombose) of lymfeklieren (lymfoedeem), door bijvoorbeeld een infectie of trombose.

Oedeem kan voorkomen bij hartfalen, nierfalen, al lang bestaande leveraandoeningen, ernstige ondervoeding, trombose, infecties en zwangerschap. Ook een verminderde werking van de schildklier (hypothyreoïdie), bepaalde geneesmiddelen en allergische reacties kunnen oedeem veroorzaken. Daarnaast kan oedeem gerelateerd zijn aan de lichaamshouding. Door de zwaartekracht hoopt overtollig vocht zich namelijk op in dat deel van het lichaam dat zich het dichtst bij de grond bevindt; de voeten en enkels als iemand staat en de onderrug als iemand ligt. Oedeem kan ook in de longen ontstaan, vooral bij hartfalen. Dit kan leiden tot hoesten, schuimachtig speeksel en ademtekort. Vocht kan zich ook ophopen in de buikholte, balzak, gewrichten en het tandvlees.
Van bepaalde geneesmiddelen, zoals steroïden en oestrogenen, is bekend dat ze, afhankelijk van de dosis en behandelingsduur, oedeem veroorzaken.

De diagnose wordt gesteld op basis van de verschijnselen en een lichamelijk onderzoek. Om de oorzaak van oedeem op te sporen kunnen veel aanvullende onderzoeken worden ingezet. Zo worden vaak bloeddruk en hartslag gemeten en worden een röntgenfoto van hart en longen en eventueel een hartfilmpje gemaakt. Door onderzoek van het bloed word de eiwit- en zoutspiegel en nierfunctie bepaald. Daarnaast wordt vaak de urine onderzocht.

De behandeling van oedeem hangt af van de oorzaak. Meestal worden de vochtinname en -uitscheiding in de gaten gehouden en het lichaamsgewicht. Soms wordt een bepaald dieet geadviseerd. Wat voor dieet mensen met oedeem moeten volgen, is afhankelijk van de oorzaak. Bij oedeem in de benen door lever- en nieraandoeningen behoort een zoutarm dieet tot de mogelijkheden. Mensen die lijden aan hartfalen of nieraandoeningen kunnen het advies krijgen minder vocht tot zich te nemen. Dit komt echter zeer weinig voor. Bij ernstige ondervoeding ontstaat een ernstig oedeem door een tekort aan eiwitten en ijzer. De behandeling bestaat dan ook uit een verandering van het voedingspatroon. Plaspillen kunnen worden gegeven, deze zorgen voor een verhoogde vocht- en zoutafdrijving via de urine. Ook het dragen van steunkousen kan een gunstig effect op het oedeem hebben.

Blijf (of wordt) dagelijks actief: lopen is beter dan stilstaan, zitten of liggen. Wanneer u ligt, leg uw benen iets hoger dan de rest van het lichaam voor een betere afvoer van het oedeemvocht. Doe dit niet als u daardoor in ademnood komt. Drink geen alcohol als het oedeem wordt veroorzaakt door een leveraandoening. Schaf eventueel producten aan die helpen huidbeschadigingen door oedeem te voorkomen, zoals speciale matrassen en kussens. Informatie hierover kunnen medewerkers van een thuiszorgwinkel of een wijkverpleegkundige geven.

nhg.artsennet.nl
Informatie van het Nederlands Huisartsen Genootschap

www.nlm.nih.gov
(Engels) Swelling (USA, 2001)

Swainson, C.P. & Cumming, A.D. 1999, 'Disturbances in water, electrolyte and acidbase balance', in Davidson's Principles and Practice of Medicine, eds C. Haslett, E.R.E. Chilvers, J.A.A. Hunter, & N.A. Boon, Churchill, Livingstone, London.

Yaqoob, M. 1999, 'Water, electrolytes and acid-base homeostasis', in Clinical Medicine, eds P. Kumar & M. Clark, Harcourt Publishers Limited, Edinburgh, London.