Bevallen onder water

Hoewel verloskundigen het er allang over eens zijn dat warmte een bevalling kan bespoedigen, is het nog lang geen gemeengoed om in bad te bevallen.
Als de pijn van de weeën te hevig wordt, zal bijna iedere verloskundige je adviseren om vooral in een warm bad of, bij gebrek aan een bad, onder de douche te gaan.
In Nederland bevallen erg weinig vrouwen in bad, veel meer vrouwen gebruiken het bad wel tijdens de ontsluitingsperiode. Bevallen in bad (hieronder versta ik het geboren worden van de baby in bad) wordt hier toch als behoorlijk alternatief gezien. In Engeland daarentegen is het bevallen in bad al zo ingeburgerd dat ziekenhuizen zelfs verplicht zijn om badfaciliteiten te bieden aan iedere gezonde barende. In Engeland gaat men ervan uit dat een gezonde vrouw in iedere positie moet kunnen bevallen die zij wenst.
Het nut van warmte bij bestrijding van pijn is al eeuwen bekend, toch zijn geen van de voor- of nadelen die in dit artikel beschreven worden, onderbouwd door gerandomiseerde onderzoeken. De studies die gedaan zijn naar bevallingen onder water zijn te klein om er een wetenschappelijke conclusie aan te verbinden.
Als je denkt in bad te willen bevallen, bespreek dit dan met je verloskundige. Niet alle verloskundigen hebben ervaring met badbevallingen en niet alle verloskundigen zullen een bevalling in bad willen begeleiden. Natuurlijk mag je er altijd voor kiezen (als er geen complicaties zijn bij je zwangerschap) om in bad de ontsluitingsweeën op te vangen, maar niet alle verloskundigen zullen akkoord gaan met de geboorte in bad.

Bevallen in bad heeft een aantal voordelen:

• Warmte en een ontspannen sfeer zijn belangrijke voorwaarden voor een goed verloop van de bevalling. Warm water zorgt ervoor dat je de pijn van de weeën beter kunt opvangen. Belangrijk hierbij is wel dat je niet te vroeg in bad gaat zitten. De beste periode om in bad te gaan, is als je ongeveer 5 cm ontsluiting hebt. Als je eerder in bad gaat, kunnen de weeën afzwakken door het warme water. Het gevolg is dat de ontsluiting stagneert. Bovendien neemt het effect van het warme water af als je er te lang in zit. Als je te vroeg in het bad gaat zitten, zul je dus minder aan de verzachtende werking van het warme water hebben op het moment dat je het juist het meeste nodig hebt (tijdens de laatste centimeters ontsluiting).
• Pijnprikkels worden via dezelfde zenuwbanen naar je hersenen geleid als warmteprikkels. Als je naast pijn, warmte laat voelen, vindt er als het ware een competitie plaats tussen pijn- en warmteprikkels, waardoor er minder pijnprikkels aankomen bij de hersenen. Hierdoor voel je dus minder pijn.
• Warmte zorgt ervoor dat je makkelijker kunt ontspannen. Een ontspannen barende heeft een hogere afgifte van endorfine. Endorfine is een hormoon wat door de hersenen wordt afgegeven en werkt als natuurlijke pijnstiller.
• De opwaartse druk van het water zorgt ervoor dat de baarmoeder minder zwaar voelt. Hierdoor is het makkelijker om een comfortabele positie te vinden. Bovendien heb je door de warmte en ontspanning minder last van de rug, heupen en benen.
• Warmte ontspant je spieren, hierdoor is er een hogere afgifte van catacholamine. Dit zorgt voor een betere doorbloeding van de baarmoeder, betere ontspanning en hierdoor betere weeën.
• Snellere ontsluiting, in enkele kleine studies (niet wetenschappelijk bewezen) is naar voren gekomen dat vrouwen die bij hun eerste kind in bad bevallen gemiddeld binnen 4 uur bevallen als zij bij 4-5 cm ontsluiting in bad gaan zitten. Vrouwen die buiten het bad bevallen, doen hier gemiddeld 6 tot 8 uur over.
• Geleidelijkere uitdrijving, de kleine studies die gedaan zijn geven aan dat er een verminderde kans is op scheurtjes of een knip bij een waterbevalling. Doordat de uitdrijving geleidelijker verloopt rekt de spierlaag en de huid beter op. Bovendien zorgt de warmte voor een betere doorbloeding waardoor en minder snel scheurtjes optreden.
• Warm water verlaagt de bloeddruk
• De overgang van het leven in de baarmoeder en daarbuiten is minder schokkend voor de baby. Baby’s die in bad geboren worden, lijken dit als minder gestresst te ervaren. Ze zijn veel rustiger dan baby’s die vanuit de warme baarmoeder direct in de koude buitenlucht komen.

Er zijn er onvoldoende studies gedaan naar waterbevallingen om goed te kunnen onderbouwen wat de voor- en nadelen zijn van een bevalling in bad. Toch zijn er enkele mogelijke risico’s naar voren gekomen in de kleine studies die tot nu toe zijn gedaan:

• Als het water een te hoge temperatuur heeft (hoger dan 38 graden) raakt het lichaam van de barende vrouw oververhit. De baby is voor de afgifte van zijn warmte afhankelijk van de lichaamstemperatuur van de moeder. Als de moeder een te hoge lichaamstemperatuur krijgt, kan de baby zijn warmte niet kwijt met als gevolg dat er koorts ontstaat bij de baby. Door de koorts verandert de stofwisseling bij de baby, en stijgt de hartslag in eerste instantie. Als de temperatuur van de moeder boven de 39 graden komt gedurende enkele uren, zal de hartslag van de baby uiteindelijk trager worden en kan de baby zuurstoftekort krijgen. In het ergste geval kan dit het overlijden van de baby tot gevolg hebben. Daarnaast kunnen de hersenen van de baby oververhit raken met als gevolg hersenschade. Belangrijk is dus dat het water een temperatuur heeft van maximaal 38 graden. Controleer dit dan ook regelmatig, in ieder geval iedere 2 uur. Een stijging van de temperatuur van moeder met maximaal 1 graad lijkt daarentegen goed voor de baby.
• Waterinademing van de baby: zolang een baby onder water verblijft, zal hij over het algemeen niet gaan ademen. Het water is qua temperatuur ongeveer gelijk aan de lichaamstemperatuur, de baby krijgt hierdoor geen ademprikkel. Zolang de baby via de navelstreng met de moeder verbonden is, krijgt de baby zuurstof door de navelstreng. Toch zal de baby zelf moeten gaan ademen. Zodra de baby met zijn hoofd boven water komt, zal hij gaan ademen. Om te voorkomen dat de baby water inademt, is het dus belangrijk om de baby het eerst met het gezichtje boven water te laten komen.
• Infectiegevaar: uit een Zweeds onderzoek onder 1385 gezonde vrouwen die in water zijn bevallen, is naar voren gekomen dat er geen verhoogd risico is op infecties bij moeder of kind bij gebroken vliezen. Voorwaarde is wel dat het bad goed schoon is en dat de vrouw niet eerder dan bij 4-5 cm ontsluiting in bad gaat. Uit oogpunt van hygiëne wordt bij de baden die in Nederland worden verhuurd dan ook altijd losse binnenhoes geleverd, die uitsluitend wordt gebruikt door de vrouw die erin bevalt. Na afloop wordt deze hoes weggegooid.
• Het bloedverlies is in water bijna niet in te schatten, een klein beetje bloed doet het water al rood kleuren.

Een gewoon huis-, tuin- en keukenbad is niet echt geschikt voor een bevalling in het water. In de eerste plaats is zo’n bad te klein om vrij in te kunnen bewegen. Het grote voordeel van een speciaal bevalbad is dat het zo lekker ruim is dat je iedere positie kunt aannemen die je wilt. In een gewoon bad kun je niet veel meer dan liggen om lekker warm te blijven en liggen is voor de meeste vrouwen niet de meest ideale positie om weeën op te vangen. Daarnaast is een gewoon bad niet diep genoeg. Voor een maximaal effect van het warme water is het nodig dat het water tot aan de borst reikt als je rechtop zit. Het opvangen van weeën kan eventueel wel in een gewoon bad, hoewel dus niet ideaal, maar voor de geboorte is een gewoon bad echt te klein.

Het effect van het warme water, ontspanning en pijnverlichting, is het grootst als je in bad gaat bij minimaal 5 cm ontsluiting. Bij minder dan 5 cm zijn de weeën vaak nog niet zo erg dat je ze zonder bad bijna niet op kunt vangen. Juist de laatste centimeters ontsluiting geven zulke hevige weeën dat je de warmte van het water hard nodig zult hebben om je weeën op te vangen. Ga je te vroeg in bad, dan kan het juist een tegenovergestelde werking hebben. Het warme water kan de weeën zo laten afzakken dat de ontsluiting niet vordert. Bovendien neemt het effect van de warmte af als je te lang in bad zit. Ga je dus bij 3 cm al in bad zitten dan zal het warme water weinig effect meer hebben op het moment dat je het meest nodig hebt, de laatste centimeters. Ook bij gebroken vliezen mag je in bad gaan, mits je zulke goede weeën hebt dat de verwachting is dat je binnen enkele uren gaat bevallen, dus ook dan pas bij 5 centimeter ontsluiting.

Of de baby daadwerkelijk in bad geboren wordt, is afhankelijk van je eigen wensen en van je verloskundige. Niet iedere verloskundige zal een geboorte in bad willen begeleiden of hier ervaring mee hebben. Bespreek dit dus met je verloskundige. Hoewel je van tevoren kunt bedenken wat je zelf zou willen, is het verstandig om ruimte open te laten voor andere opties. Je kunt van tevoren bedenken dat je de volledige bevalling in bad wilt doen, maar op het moment zelf kan het zijn dat je daar anders over denkt. Er kan ook een medische reden zijn waarom de verloskundige wil dat je uit bad komt. Zorg er dan ook voor dat je in de buurt van het bad een plek hebt waar je ook zou kunnen bevallen. Na de geboorte van de baby is het verstandig om uit het bad te gaan. Natuurlijk blijf je nog enkele minuten heerlijk in het warme water zitten met je baby. Zo is de overgang van het leven in de baarmoeder en daarbuiten ook minder schokkend voor de baby. Het is prachtig om te zien hoe tevreden een baby die in bad geboren wordt rond spartelt. Houd het hoofdje van de baby wel boven water, maar laat het lijfje heerlijk dobberen. Of de placenta (moederkoek) ook in het water geboren kan worden, is afhankelijk van wat je zelf wilt en hoe de verloskundige daar over denkt. Het water wordt immers wel vermengd met bloed tijdens de geboorte van de moederkoek. Zorg ervoor dat je voor de zekerheid een makkelijke uitstap hebt door een krukje bij het bad neer te zetten.

Bij huurbaden is het mogelijk om een bad te huren waar een zitje voor de partner in zit. Zo kan je partner volledig betrokken zijn bij je bevalling en je ook fysiek ondersteunen. Of je partner wel of niet in het bad gaat, is een keuze die jullie samen moeten maken. Een waterbevalling is niet vies, meestal komt er geen bloed in het water zolang de baby niet geboren is. Bovendien is het je eigen bloed en zal je partner daar niet vies van zijn. Ontlasting komt soms mee tijdens het persen, maar met behulp van een schepnetje (wordt bij een huurbad bijgeleverd) wordt dit uit het bad geschept en geeft dit dus geen vervuiling.
Als jullie het willen, is er dus niets op tegen om je partner bij je in het bad te hebben. Hij kan in een zwembroek gewoon bij je zitten. Mochten jullie hier niet voor kiezen, dan kan je partner natuurlijk ook naast het bad gaan zitten en bijvoorbeeld op je rug duwen als je last hebt van rugweeën. Door op je knieën te gaan zitten en met je armen op de badrand te leunen, kan je partner je in ieder geval masseren als je dat nodig hebt.

Wil je in bad bevallen, dan is het belangrijk om de volgende punten in de gaten te houden:

• Als je overweegt om een bad te huren, regel dit dan vroeg in de zwangerschap. Er is veel vraag naar de baden en het aanbod is niet zo groot. Als je te laat informeert, dan is de kans groot dat er geen bad meer beschikbaar voor je is. Een gehuurd bad kun je afhalen als je 37 weken zwanger bent en mag je houden tot na de bevalling, maar maximaal tot 42 weken zwangerschap. Informatie vind je op www.waterkinderen.nl
• Een speciaal bevalbad is ongeveer 1.80 x 1.30 groot. Zorg dus dat je een plek in huis hebt waar dit bad ruim kan staan en waar nog voldoende ruimte overblijft om rond het bad te staan en lopen voor de verloskundige, kraamverzorgster en je partner. Daarnaast moet de ruimte waarin het bad staat goed kunnen worden verwarmd. Jij en je baby moeten immers ook weer uit het bad en dan is het heel belangrijk dat de temperatuur dusdanig is dat je baby niet te snel afkoelt.
• Sommige baden hebben een speciaal zitje voor de a.s. vader, zo kan de a.s. vader ook comfortabel in het bad zitten en kun jij op hem steunen tijdens het persen.
• Zorg voor een klein stevig krukje naast het bad zodat je er makkelijk in en uit kunt komen. Leg ook een matje onder dit krukje zodat hier de moederkoek geboren kan worden.
• Maak in de buurt van het bad een comfortabele plek voor moeder en kind. Een lekkere bank of een (logeer)bed zijn hiervoor geschikt. Zo kun je na de geboorte heerlijk van je kind genieten zonder bijvoorbeeld eerst naar de slaapkamer boven te hoeven lopen. Bedek de bank of het bed wel met enkele celstofmatjes (kraampakket) om vlekken van bloed ed te voorkomen. Zorg er ook voor dat er een warm dekbed in de buurt ligt zodat moeder en kind lekker warm blijven.
• Zorg voor sfeerverlichting op de plaats van de bevalling en eventueel een rustgevend muziekje. Hard licht bevordert de ontspanning niet. Kaarsen of schemerverlichting voldoen prima tijdens de ontsluitingsperiode. Tijdens het persen kan het zijn dat de verloskundige graag wat meer licht wil.
• Zorg voor een comfortabele stoel voor de verloskundige zodat zij ook even rustig kan zitten en haar rug tot rust kan laten komen.
• Heb je een houten vloer, informeer dan eerst of de vloer het gewicht van het bad wel kan dragen, er gaat ongeveer 800 liter water in een groot bad en dit weegt dus ook 800 kilo. Bij een goede vloer moet dit geen probleem zijn, maar vooral bij oude huizen is het raadzaam om dit toch even te checken.
• Drink voldoende om uitdroging te voorkomen.

• Odent M: Birth underwater Lancet 1983
• Alderice, Referew, Marchant: Labour and birth in water in England en Wales 1996
• Jonson P: Birth under water 1996
• Ruth E: Perinatal mortality and morbidity among babies deliverd in water 1999
• Cochrane abstract: immersion in water in pregnancy, labour and birth
• www.oerbron.nl
• www.duikertje.nl